ਭੂਮਿਕਾ
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ (De-addiction) ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਿਹੈਬ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਲੈਪਸ (Relapse) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਲੈਪਸ ਕੋਈ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜਾਣਾਂਗੇ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਲੈਪਸ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀ ਤਰੀਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।
ਰਿਲੈਪਸ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਰਿਲੈਪਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਰਾਬ, ਡਰੱਗਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਾ।
ਰਿਲੈਪਸ ਅਕਸਰ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਰਤੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਲੈਪਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
1. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ
ਨਸ਼ਾ ਅਕਸਰ ਮਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
- ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ
- ਚਿੰਤਾ
- ਤਨਹਾਈ
- ਗੁੱਸਾ
- ਪੁਰਾਣੇ ਜਖ਼ਮ
ਜੇ ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮਨ ਫਿਰ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
2. ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਦਬਾਅ
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦਬਾਅ:
- ਨੌਕਰੀ
- ਪੈਸਾ
- ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ
- ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ
ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਹੀ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।
3. ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ
ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ, ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ:
- ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ
- ਡਰੱਗ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ
- ਪੁਰਾਣਾ ਰੁਟੀਨ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟ੍ਰਿਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਿਲੈਪਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
4. ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ (Overconfidence)
ਕਈ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ:
- “ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਨਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂ”
- “ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ”
ਇਹ ਸੋਚ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਛੂਟ ਅਕਸਰ ਪੂਰੀ ਵਾਪਸੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
5. ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਕਮੀ
ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ:
- ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ
- ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਰਹੇ
- ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਦੇਵੇ
ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕੇਲਾਪਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਲੈਪਸ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਲੈਪਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤ (Early Warning Signs)
ਰਿਲੈਪਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ
- ਬੇਚੈਨੀ
- ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ
- ਉਦਾਸੀ
- ਗੁੱਸਾ
ਵਿਹਾਰਕ ਸੰਕੇਤ
- ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ
- ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ
- ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ
- ਇਕੱਲਾਪਨ
ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕੇਤ
- ਨਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ
- ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਬਣਾਉਣਾ
- “ਇੱਕ ਵਾਰ” ਵਾਲੀ ਸੋਚ
ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਿਲੈਪਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਲੈਪਸ ਕਿਉਂ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਰਿਲੈਪਸ:
- ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ
- ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਕਮੀ ਰਹਿ ਗਈ
- ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ
ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਰਿਲੈਪਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ
1. ਲਗਾਤਾਰ ਕੌਂਸਲਿੰਗ
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ:
- ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕੌਂਸਲਿੰਗ
- ਗਰੁੱਪ ਥੈਰੇਪੀ
ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
2. ਟ੍ਰਿਗਰ ਪਛਾਣਣਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ
ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਟ੍ਰਿਗਰ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- ਤਣਾਅ
- ਖਾਸ ਲੋਕ
- ਖਾਸ ਜਜ਼ਬਾਤ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
3. ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੁਟੀਨ ਬਣਾਉਣਾ
ਇੱਕ ਢੰਗ ਦਾ ਰੁਟੀਨ:
- ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਨੀਂਦ
- ਕਸਰਤ
- ਧਿਆਨ / ਯੋਗਾ
- ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ
ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
4. ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
- ਸਮਝਦਾਰੀ
- ਧੀਰਜ
- ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰਾ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਰਿਲੈਪਸ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
5. ਨਵਾਂ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ:
- ਨਵਾਂ ਕੰਮ
- ਨਵੀਂ ਸਕਿੱਲ
- ਨਵਾਂ ਮਕਸਦ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਰਦੇ ਹਨ।
6. ਸਹਿਯੋਗ ਗਰੁੱਪ (Support Groups)
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਸਫ਼ਰ ‘ਚ ਹਨ:
- ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ
- ਉਹ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ
- ਉਹ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਇਹ ਸਹਿਯੋਗ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਿਲੈਪਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਜੇ ਰਿਲੈਪਸ ਹੋ ਜਾਵੇ:
- ਖੁਦ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿਓ
- ਤੁਰੰਤ ਮਦਦ ਲਓ
- ਇਲਾਜ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ
- ਕਾਰਨ ਸਮਝੋ
ਦੇਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸੋਚ
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ:
- ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ
- ਇਹ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ
ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਉੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਨਤੀਜਾ
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਲੈਪਸ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਟਲ ਨਹੀਂ। ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮਝ ਨਾਲ ਰਿਲੈਪਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ‘ਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣ ‘ਚ ਹੈ।